Montenegro | Baai van Kotor
Oktober 2018: Montenegro, Bosnië en weer thuis
2 november 2018

Tussen hoop en vrees in Srebrenica

Kogelgaten in huizen Bosnië

De Nederlandse trots heeft in Srebrenica een donker randje. De plek waar onze blauwhelmen bescherming moesten bieden werd later bekend als het bloedbad waar ruim 8000 moslims werden vermoord. Door het falen van Dutchbat en de VN hadden de Bosnische Serviërs immers vrij spel. Bijna 25 jaar na dato breng ik als Nederlandse een bezoek aan de plek waar één van de ergste genocides van Europa plaatsvond.

Op 11 juli 1995 viel het Bosnisch-Servische leger onder leiding van Ratko Mladić de uitgeroepen veilige Bosnische enclave Srebrenica binnen. Het Nederlands VN-bataljon Dutchbat moest de mensen binnen de enclave beschermen, maar door een reeks aan fouten op verschillende niveaus werd het een kansloze missie. Als gevolg werden duizenden moslimmannen gedeporteerd en vermoord door de troepen van Mladić.

Langs boeren en kogelgaten

Uit de koelkast pak ik nog een flesje cola voor ik plaatsneem op de passagiersstoel van onze witte bestelbus die we hebben omgebouwd tot camper. Wat gespannen vertrekken we uit de hoofdstad Sarajevo. Vandaag worden alle bezochte internetsites, musea en fototentoonstellingen van de afgelopen week werkelijkheid. Ik weet niet zo goed wat te verwachten, in het bijzonder als Nederlander. De val van Srebrenica is bijna een kwart eeuw geleden. Waarschijnlijk is alles opgeknapt en herinnert nog maar weinig aan het drama dat zich hier heeft afgespeeld. Toch voelt het alsof ik de komende uren recht op het slagveld afga waar ze mij als ultieme vijand hebben bestempeld. Al snel hebben we het over een bekende thuis die hier vandaan komt. “Zij zat toch met één van haar kinderen in de bus naar Tuzla? Een dochtertje?”, vraag ik aan Niels. “Volgens mij wel en haar man is de bossen in gevlucht en kwam als vluchteling in Duitsland terecht waarnaar ze elkaar later weer zijn tegengekomen.” Ik heb deze vrouw één keer kort mogen ontmoeten. Vriendelijk. Sterk. Dat was mijn eerste indruk van haar, net als veel andere Bosnische vrouwen die we hier tegenkomen. Zeer vriendelijk en gastvrij, maar de krachtige tekening in hun gezichtsuitdrukking laten de overwonnen littekens van vroeger nog zien.

Turend uit het zijraam speelt onderweg het lokale leven als een documentaire film af. Het binnenland van Bosnië vormt een plattelandsdecor die doet denken aan de middeleeuwse plaatjes uit de geschiedenisboeken op school. Tussen de groene heuvels kweken oude vrouwtjes lokale groenten terwijl de mannen op de oprit een flinke stapel hout hakken ter voorbereiding op de koude wintermaanden. Verderop worden grasvelden gevuld met torens van mest die in brand worden gestoken om het land vruchtbaar te maken. De houtkachelachtige geur die er vanaf komt waait regelmatig de camper binnen, tot grote ergernis van mijn reispartner. Het traditionele plattelandsleven is een typerend beeld voor Bosnië wanneer men de stad verlaat en is het perfecte uitzicht om een beetje bij weg te dromen. Maar op het moment dat ik ontspannen zit te staren wordt er plots vol op de rem getrapt. Ik vlieg naar voren en mijn gordel trekt strak. Net na de bocht loopt er ineens een koe op de weg, die duidelijk niet onder de indruk is van een witte bestelbus die vlak voor haar neus vol in de ankers gaat. Stiekem verbaasd het me niet eens meer. Eerder stond er ook al een kudde schapen midden op de weg en anders zijn het de lokale weggebruikers wel die insjallah achter het stuur kruipen. Gek genoeg wennen dat soort dingen al snel. Zelfs de vele kogelgaten en afgesloten mijnvelden die doen herinneren aan een verschrikkelijke oorlog vormen al snel een typerend straatbeeld waar je niet meer van opkijkt. Dit is Bosnië.

Platteland Bosnië

Kogelgaten in huizen Bosnië

Mijnveld in Bosnië

Verloren lichamen van geliefden

De iPhone die met een zuignap aan de voorruit hangt geeft via Google Maps nog een paar minuten reistijd aan. Ik begin om me heen te kijken of ons Nederlands kenteken al door buurtbewoners wordt opgemerkt, maar dan zie ik ineens het gele plaatsnaambord Potočari in het gras staan. De zenuwen zijn weer terug. Aan de linkerzijde van de weg verschijnt de Dutchbat basis, maar mijn blik wordt al snel naar de andere kant van de weg getrokken. In een paar seconden tijd zoeven duizenden witte grafpalen voorbij die met een punt op de top naar de hemel wijzen. Het is de memorial begraafplaats voor alle 8372 Bosniakken die zijn omgekomen tijdens de val van Srebrenica. Deze herdenkingsplek is uitgekozen omdat overlevenden hun geliefden hier voor het laatst hebben gezien. Overigens zijn deze geliefden nog niet allemaal terug gevonden. Na de deportatie en moorden zijn alle stoffelijke overschotten in massagraven gedumpt. Elk jaar worden nog tientallen lichamen gevonden en geïdentificeerd. Op 11 juli, de dag in 1995 dat alles misging, worden deze slachtoffers hier naar hun laatste rustplaats gebracht. Hun namen staan gegraveerd in marmeren gedenkstenen.

Srebrenica Genocide Memorial Srebrenica Genocide Memorial

Schaam je kapot…

Op de parkeerplaats bij de basis van Dutchbat is het angstvallig stil. Er staat één lege witte bus, maar voor de rest ligt het geheel er maar verlaten bij. Het zou bijna de setting kunnen zijn van de laatste deportatie. Een gedachte waar de rillingen van over je rug lopen. De voormalige basis van Dutchbat is gevestigd in een oude batterijfabriek met aan de voorkant een grauw kantoorachtig gebouw en vervallen loodsen aan de achterzijde waar o.a. de wapenkamer was gevestigd. De deur van de oude fabriek staat open, waarop we besluiten een kijkje te nemen. Binnen is een ruim opgezet museum dat met medewerking van oud Dutchbatters en herinneringscentrum Kamp Westerbork tot stand is gekomen. De ruimtes zijn voorzien van houten stellages met vierkante lijsten waar foto’s of paarse achtergronden met witte tekst op te zien zijn. Enkele ruimtes zien er nog net zo uit als in 1995. Sommigen laten zelfs nog wat sporen zien van de per ongeluk overgeverfde graffiti en tekeningen die afkomstig zijn van Dutchbatters. Eerder zag ik ze ook al op de foto in het Galerija 11/07/95 museum in Sarajevo. Kapot schaamde ik me toen. “No teeth…? A mustache…? Smel like shit…? Bosnian girl!” 

Dutchbat basis en hoofdkwartier in Potocari

Wapenkamer Dutchbat Potocari

Racisme Dutchbat Srebrenica

Binnen loopt alleen een groepje Amerikaanse historici rond, maar de lokale gids geeft ons een goedkeurend knikje om zelfstandig door het museum te lopen. In chronologische volgorde vertellen lappen tekst, foto’s en fragmenten uit documentaires, interviews en beelden van toen het verhaal tot in de kleinste details. Op 11 juli 1995 kwam de enclave Srebrenica ten val aan de Bosnisch-Servische troepen. Duizenden moslimmannen werden gescheiden van hun vrouwen, moeders en kinderen waarop ze werden doodgeschoten en gedumpt in massagraven. De missie van het Dutchbat bataljon dat onder de vlag van de Verenigde Naties opereerde faalde. Het museum geeft inzicht in het waarom en wie verantwoordelijk is, maar die vraag is niet zo eenvoudig te beantwoorden. Zo weigerde de Verenigde Naties, mogelijk vanwege een geheime deal, het geven van luchtsteun en werd Dutchbat met minimale uitrusting en bemanning op pad gestuurd. Daardoor was het beschermen van de enclave op voorhand al een kansloze missie. Maar het museum laat ook nog een andere kant zien. Zo zagen Dutchbatters al eerder tekenen van een grote slachtpartij, maar commandant Karremans deed daar geen verslag van. Toestemming om terug te vechten kregen de Nederlandse soldaten dan ook niet. In plaats daarvan kregen ze de opdracht om de moslimmannen te scheiden van hun geliefden, terwijl het zeer waarschijnlijk was dat het niet goed met deze mannen af zou lopen. Bewijs van deze oorlogsmisdaden was er in de vorm van een fotorolletje, maar Defensie heeft deze al dan wel of niet opzettelijk vernietigd tijdens het ontwikkelen.

Er schieten allemaal vragen door mijn hoofd. “Waarom zei Karremans niets over de schoten in de buurt en de lijken langs de weg? Wat is er nou precies gebeurd met dat fotorolletje? En waarom zoekt Defensie niet tot op de bodem uit waarom die beloofde luchtsteun werd geweigerd”? Nederland kreeg om deze redenen veel kritiek te verduren, maar door hun aanwezigheid in Srebrenica waren het vooral de ‘gewone’ Dutchbat soldaten die als zondebok werden aangewezen. Deze doofpot is beschamend, maar vooral teleurstellend te noemen. Als het groepje Amerikanen al druk pratend binnen komt lopen, raken we in gesprek met James die als historicus nog nooit van het Srebrenica drama had gehoord. “Waar komen jullie eigenlijk vandaan?” vraagt hij ineens. We kleuren allebei rood als we “The Netherlands” moeten antwoorden. Hij neemt ons natuurlijk niets kwalijk en vindt het alleen maar goed dat we onze geschiedenis induiken, maar onze Nederlandse trots is even ver te zoeken. Heel ver.

Srebrenica United Nation basis

Blauwhelm Dutchbat

Dutchbat basis en hoofdkwartier in Potocari

Vriend of vijand?

We overnachten aan één van de twee hoofdstraten van Srebrenica. Het rood-oranje kleurige hotel biedt ons een simpele kamer op de bovenste verdieping met een lekkende wc. Het is prima, maar het liefst ga ik zo snel mogelijk weg. “Ik zou het zo begrijpen als ze me hier haten” zeg ik tegen Niels. Ik voel me werkelijk zo beschamend, schuldig en ongemakkelijk. Alsof ik hier niet hoor te zijn. Niet gewenst ben. Ik ben er duidelijk te diep ingedoken en moet mezelf even loskoppelen van 1995. “Laten we beneden een biertje gaan drinken, die kunnen we wel gebruiken.” De krakende houten trap leidt naar het restaurant waar we als enige aanwezigen plaatsnemen aan een tafel naast het raam met uitzicht op de hoofdweg. Het restaurant is oubollig ingericht met donkerbruine stoelen en roze tafelkleden, maar de ober doet zijn uiterste best. Het biertje smaakt wat bitter, maar geeft de moed om de ober te vragen naar zijn mening over Nederlandse toeristen die hier komen. Verwacht dan maar een eerlijk antwoord, maar proberen kan altijd. “Mijn vader is geblinddoekt meegenomen in één van de bussen en doodgeschoten in de buurt. Ik was toen nog klein, maar zijn zus heeft het zien gebeuren” begint hij zijn verhaal in ietwat gebrekkig Engels. Ik moet even slikken en kan het niet laten om mijn excuses aan te bieden. “Het is niet jullie schuld, ik kan het alleen maar waarderen dat jullie hier komen. Wees welkom.”


Het is een lastig dubio. Uiteindelijk hebben meerdere partijen fouten gemaakt die dit vreselijke drama tot gevolg hadden, al moge duidelijk zijn dat het Bosnisch-Servische leger hoofdverantwoordelijk moet worden gehouden voor de genocide. Verder zou je kunnen stellen dat het een samenloop van omstandigheden is geweest. Achteraf is natuurlijk makkelijk praten, maar ook andere partijen zouden hun verantwoordelijkheid kunnen nemen voor de fouten die zijn gemaakt. Nabestaanden willen bijna een kwart eeuw later vooral naar de toekomst kijken, maar willen ook niets liever dan gerechtigheid voor hun verloren geliefden. Helaas durven maar weinig open kaart te spelen. De bondgenoten niet over de mogelijk geheime deal, de VN niet over de kennis die ze daar mogelijk over hadden en Defensie niet over het geheimzinnige fotorolletje waar bewijs van de oorlogsmisdaden op zou staan.

Shamira
Shamira
Met een drang naar vrijheid reis ik als digital nomad de wereld rond op zoek naar mooie bestemmingen, andere culturen en interessante verhalen. Op WanderRebel.com deel ik mijn ervaringen met de reisliefhebber, maar ook met de thuisblijver die liever meereist vanachter het beeldscherm.

2 Comments

  1. Lotte schreef:

    Sterk artikel om te lezen. Het lijkt me een heel boeiende plek om te bezoeken door de beladen geschiedenis, goed ook dat ze op die belangrijke plekken musea inrichten zodat dit niet vergeten wordt.

  2. Carmen schreef:

    Prachtig stuk waar beleving en informatie samen komen.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *